دوشنبه 11 دى 1300 / 2 ژانويه 1922 / 3 جمادى الاول 1340 * انتصاب جانشين كنسول انگليس در قزوين « گودوين » ( Good win ) رئيس بانك شاهنشاهى 1 قزوين كه به‌طور همزمان جانشين كنسول انگليس در قزوين بود به دليل آنكه رسيدگى به وظايفش در اين دو مسئوليت مانع از انجام مطلوب امور كنسولگرى شده بود . از امروز مسئوليت او در كنسولگرى به « ليوتنان گريوز » ( Graves ) واگذار شد . 2 [ تصوير ] عمارت قديمى بانك شاهنشاهى

--> ( 1 ) . بانك شاهنشاهى اولين بانك دولتى ايران است كه به نشر اسكناس پرداخت . به موجب امتيازنامه 1307 ق ، تأسيس و ادارهء آن به مدت شصت سال به « بارون جوليوس رويتر » ( Baron Julius Reuter ) يهودى آلمانى تبارى كه تابعيت انگليس و دين مسيح را پذيرفته بود ، واگذار شد . روسيه تزارى كه با اين امتيازنامه مخالف بود از اعتراض شاهزادگان و روحانيون و مردم به اين امتياز حمايت كرد و در نتيجه شاه در سال 1873 م ناچار به لغو آن شد . اما بعد از كوشش‌ها و پيگيرى زياد نماينده رويتر و وزيرمختار بريتانيا در ايران امتياز تأسيس بانك شاهنشاهى به جاى پيشين كه لغو شده بود ، اعطا شد . دولت بريتانيا با فرمان سلطنتى ، در بانك شراكت سى ساله كرد كه موفقيت مهمى براى بانك تلقى مىشد . بانك شاهنشاهى براى اطمينان از سودآورى ، شعب خود را در مراكز صرافى ايران تأسيس كرد و هيچ‌گاه بيش از 25 شعبه نداشت . شعب آن در شهرهاى تبريز ، رشت ، همدان ، كرمانشاه ، مشهد ، سلطان آباد ( اراك ) ، قزوين ، اصفهان ، يزد ، كرمان ، بروجرد ، شيراز ، بوشهر ، اهواز و محمره ( خرمشهر ) داير بود و در خارج از كشور در شهرهاى بمبئى ، بغداد و بصره شعبى داشت . شعبه سيستان اين بانك به اصرار دولت هند تأسيس شد تا دولت روسيه نتواند در آنجا بانك تأسيس كند . بانك كه وظايف بانك مركزى را در ايران به عهده داشت به تدريج مؤسسه‌اى معتبر شده و به صورت مركز امور مالى كشور درآمد . با افزايش قدرت و سابقهء بانك ، پرداخت وام به صورت حربه‌اى براى مداخله در امور سياسى درآمد . پس از اقتدار يافتن رضا خان ، براى بهبود اوضاع مالى ايران ، به دعوت دولت ، دكتر « ميلسپو » ( Millspaugh ) آمريكايى به ايران آمد . بين بانك شاهنشاهى و ميلسپو در شروع مأموريت او تفاهم بود ، به خصوص كه ميلسپو ، كليه درآمد دولت را در بانك شاهنشاهى جمع كرد و بانك نيز با وجود ترقى نرخ بهره در ايران خوددارى كرد . به تدريج مناسبات بانك و ميلسپو رو به سردى نهاد . با تأسيس بانك ملى در سال 1309 ش ، دامنهء فعاليت بانك شاهنشاهى محدود شد . در همين سال ، دولت امتياز انحصارى نشر اسكناس را كه متعلق به بانك شاهنشاهى بود به مبلغ دويست هزار ليره ، خريدارى كرد و در اختيار بانك ملى نهاد . همچنين بخش عمده‌اى از سپرده‌هاى بنك شاهنشاهى به بانك ملى منتقل شد و با وجود اين محدوديت‌ها بانك شاهنشاهى همچنان سودآور بود و مانند سال‌هاى اول تأسيس به صاحبان سهام 8 % سود مىپرداخت . در سال 1327 ش امتياز شصت ساله بانك به پايان رسيد . از آن پس با نام بانك ايران و انگليس در خاورميانه به فعاليت پرداخت . ( عصر بىخبرى ، ص 119 - 114 و 182 و 190 - 193 ؛ ايران و قضيه ايران ، ج 1 ، ص 234 و 615 ؛ نقش انگليس در ايران ، ص 160 - 161 ؛ استيلاى امپرياليسم بر ايران و . . . ، ص 30 ؛ تاريخچه سى سالهء بانك ملى ايران ، ص 38 - 39 ) . ( 2 ) . مراسله سفارت انگليس به وزير خارجه ، 11 / 11 / 1300 ، اسناد وزارت خارجه ، س 1339 ق ، ك 3 ، پ 8 ، ص 24 .